O gotskim romanima i Hičkokovom filmu „Rebeka“

Dafne di Morije 1930. godine

Engleska knjiženica Dafne di Morije 1938. godine objavila je roman Rebeka koji je Alfred Hičkok već 1940. ekranizovao. Svojim slikama, scenarijom i postupcima film polazi od knjige, nadograđujući na postojeći narativ podjednako tradiciju engleskog gotskog romana koliko i specifičnu hičkokovsku atmosferu čija je glavna odlika suspense – reč koja je u ovom kontekstu prestala i da se prevodi (a označava, zapravo, neizvesnost).

Engleska tradicija gotskih romana poznata je još od Horasa Volpola i En Redklif. Zamak Otranto, najpoznatije Volpolovo delo, objavljeno je prvi put 1764, iste godine kada je Redklifova rođena. En Redklif napisala je ukupno šest romana The Castles of Athlin and Dunbayne, Gaston de Blondeville, The Italian, The Mysteries of Udolpho, The Romance of the Forest, A Sicilian Romance. Volpolova dela kamen temeljac su gotskog i horor žanra na koji se kasnije Redklifova nadovezala. Osim nje, vredi pomenuti i sestre Bronte kao književnice koje su kroz svoje romane afirmisale određene elemente ovog žanra.

Kao što se po samim naslovima može zaključiti jedna od bitnijih odlika gotskog žanra jesu izmešteni prostori koju upućuju na davninu i daljinu, povratak srednjem, „maračnom“, veku koji su (proto)romantičari voleli da idealizuju kroz arhitekturu i viteške priče. Većina radnji gotskih romana dešava se u udaljenim, napuštenim, ruiniranim građevinama čiji hodnici i kule kriju mračne tajne. Aveti koje nastanjuju te prostore, prolazniku, kroz iskričavi plamen sveće, poručuju da tajne njihove nasilne smrti tek treba razotkriti. Naravno, preterivanja i sentimentalnost su dozvoljenii, takođe, čine još jednu bitnu odliku žanra. No, najznačajnija je forma. Gotik žanr retko u literaturi pronalazi svoj oblik van forme romana. To mu je isprva i davalo status u okviru određene literarne tradicije.

Roman je kao forma tokom duge evropske književne tradicije nailazio na snažne otpore. Sve što je bilo van stiha nije bilo delo koje je stvorio poeta doctus, učeni pesnik koji sledi pravila akademije (ili bilo kog oblika institucije) koja ih je nametala, oslanjajući se na antičke rimske pisce, Horacija i Kvintilijana i, naravno, pre njih grčkog filozofa Aristotela. Roman je kao forma postojao u antici, ali tek pisci poput Servantesa ili, kasnije, Defoa svojim delom ustoličiće roman kao oblik u koji je ukalupljen sadržaj značenja koje isto tako može biti relevantno. Danas stvari stoje potpuno drugačije i osim romana, sve druge forme su prilično marginalizovane i ređe.

Ovaj osvrt bio je neophodan jer je sam Hičkok često koristio narative petparačkih romana kako bi kroz naizgled beznačajnu radnju i opšta mesta kojima se svaka žanrovska literatura obilato koristi stvorio delo daleko ozbiljnijih estetskih, idejnih i kulturoloških implikacija. Kasnije će isti režiser koristiti drugo delo iste autorke i snimiti svoj verovatno najpoznatiji film, a moj omiljeni u njegovom opusu, Ptice. Malo je poznato da je priča Ptice Dafne di Morije korišćena kao predložak i za taj Hičkokov film.

Patetika i retorika, nalik onima koje uočavamo u telenovelama, prisutne su u filmu o kome govorimo. Glavna junakinja idealan je predložak za gotsku heroinu: stidljiva, mlada, neiskusna, sa osećajem inferiornosti, stidljiva, puna strahova, i odnedavno udata za muškarca čija je prošlost u senci, muškarca nedovoljno definisanog senzibiliteta, čija je nedavno preminula supruga Rebeka. Film nosi naziv po osobi koja nije prisutna ni u jednoj sceni i prisutna je u svakoj. Rebeka je prostor. Rebeka je duh koji je taj prostor oblikovao

Njeno napadno prisustvo u odsustvu podržano je opsesivnim i hladnim ponašanjem „dvorske dame“ prethodne supruge, domaćice zamka Manderlej, starije žene rigidnog stava, gospođe Denvers. Rebeka je mrtva ali sveprisutna. Njen portret, soba, nameštaj, sve je i dalje netaknuto i evocira njenu dominantnu, hladnu i okrutnu ličnost, uticaj i značaj koji je imala. Sadašnja supruga je nešto sasvim drugo, ona je naratorka romana u kome nije ni imenovana, romana koji se zove po osobi koja nije živa i o kojoj sve saznajemo od drugih i posredstvom posledica koje njeno ponašanje ostavlja na druge.

Gotski žanr se, podjednako kroz literaturu i film, održava i danas pa je pominjanje Alfreda Hičkoka – jednog od najboljih filmskih primera – još jedan od načina omaža filmu koji sam nebrojeno puta gledala u detinjstvu, a Rebeka je jedna od prvih fikcionalnih junakinja koja me je potpuno opčinila, osoba koja se nijednom ne pojavljuje u filmu, duh, avet, fikcija unutar fikcije, a stvarnija od svih junaka zajedno. Prva supruga Maksima de Vintera, osoba čiji portret u lepršavoj haljini sa šeširom dominara holom. Još jedan od načina inferiorizovanja glavne junakinje dešava se i ovim posredstvom: na balu neimenovana, druga supruga, oblači se baš kao i žena na portretu.

Gotski žanr, najzad, nije smešten jedino u hronološki okvir, u 18. i 19. vek, već je izuzetno otporan na protok vremena i nove književne mode. Svi elementi istog, naročito velike, izmeštene kuće i naivne ili radoznale junakinje, oduvek su prisutni, a varijacije na temu su brojne. Ovaj roman, kao i drugi gotski romani, mogu evocirati i psihoanalitička tumačenja, teme sadizma, seksualne dominacije, ali i snažnu društvenu implikaciju: političku i pravnu potčinjenost žena. To se naročito odnosilo na početke žanra, sredinom 18. veka, tik pred Francusku revoluciju. Mi ovde ne vidimo tu vrstu potčinjenosti druge supruge, ali njena inferiornost je zuzetno naglašena, ona ju sama ističe. Ona je pratilja bogate gospođe, naivna devojka od dvadesetak godina iz srednje klase koja se udaje za duplo starijeg aristokratu čije ubistvo supruge nju ne zgrožava već joj donosi olakšanje: ona tek tada spoznaje da je on voli više od Rebeke. Poređenja sa romanom Džejn Ejr Šarlote Bronte su opravdana, ali nam se čini da je Džejn dominantnija junaknjija. Ona na kraju kaže: I married him. Ne kaže: We married. Uzlazni hod na društvenoj lestvici, skrivena supruga, neka vrsta ženskog obrazovnog romana, sve to mogu biti zajedničke odlike ovih zanimljivih i popularnih knjiga engleske književnosti.