O gotskim romanima i Hičkokovom filmu „Rebeka“

Engleska književnica Dafne di Morije 1938. godine objavila je roman Rebeka koji je Alfred Hičkok već 1940. ekranizovao. Svojim slikama, scenarijom i postupcima film polazi od knjige, nadograđujući na postojeći narativ specifičnu atmosferu čija je glavna odlika suspense – napeta neizvesnost – koja manipuliše gledaocem i njegovim raspoloženjem, a koja je oduvek specifična za Hičkokovo stvaralaštvo.

Engleska tradicija gotskih romana poznata je još od Horasa Volpola i En Redklif. Zamak Otranto, najpoznatije Volpolovo delo, objavljeno je 1764, iste godine kada je Redklifova rođena. Volpolova dela kamen temeljac su gotskog i horor žanra na koji se kasnije Redklifova nadovezala. Osim nje, treba pomenuti Džejn Ostin i njen roman Nortangerska opatija, koji je parodija žanra, kao i sestre Bronte koje su kroz svoje romane afirmisale određene elemente ovog žanra. Tu su i doktor Polidori, Bajron, Meri Šeli, Brem Stoker, i mnogi drugi.

Jedna od odlika gotskog žanra jesu izmešteni prostori koju upućuju na davninu i daljinu, povratak srednjem, „maračnom“, veku koji su (proto)romantičari voleli da idealizuju kroz arhitekturu i viteške priče. Većina radnji gotskih romana dešava se u udaljenim, napuštenim, ruiniranim građevinama čiji hodnici i kule kriju mračne tajne. Aveti koje nastanjuju te prostore, prolazniku, kroz iskričavi plamen sveće, poručuju da tajne njihove nasilne smrti tek treba razotkriti. Naravno, preterivanja i sentimentalnost su dozvoljenii a, takođe, čine i još jednu bitnu odliku žanra. No, najznačajnija je forma. Gotik žanr retko u literaturi pronalazi svoj oblik van forme romana.

Roman je kao forma tokom duge evropske književne tradicije nailazio na snažne otpore. Sve što je bilo van stiha nije bilo delo koje je stvorio poeta doctus, učeni pesnik koji sledi pravila akademije (ili bilo kog oblika institucije) koja ih je nametala, oslanjajući se na antičke rimske pisce, Horacija i Kvintilijana i, naravno, pre njih grčkog filozofa Aristotela. Roman je kao forma postojao u antici, ali tek pisci poput Servantesa i Defoa svojim delom ustoličiće roman kao oblik u koji je ukalupljen sadržaj čije značenje može biti relevantno. Danas stvari stoje potpuno drugačije i osim romana, sve druge forme su prilično (tržišno) marginalizovane.

Ovaj osvrt bio je neophodan jer je sam Hičkok često koristio narative petparačkih i žanrovskih romana kako bi kroz naizgled beznačajnu radnju, i opšta mesta kojima se svaka žanrovska literatura obilato koristi, stvorio delo daleko ozbiljnijih estetskih, idejnih i kulturoloških implikacija. Kasnije će isti režiser koristiti drugo delo ove autorke i snimiti svoj verovatno najpoznatiji film, a moj omiljeni u njegovom opusu, Ptice. Malo je poznato da je priča Dafne di Morije korišćena kao predložak za taj film.

Patetika i retorika, nalik onima koje uočavamo u telenovelama, prisutne su u filmu o kome govorimo. Glavna junakinja idealan je predložak za gotsku heroinu: stidljiva, mlada, neiskusna, sa osećajem inferiornosti, nesigurna, anksiozna, i udata za muškarca čija je prošlost u senci, muškarca nedovoljno definisanog senzibiliteta, čija je nedavno preminula supruga Rebeka. Film nosi naziv po osobi koja nije prisutna ni u jednoj sceni filma a prisutna je u svakoj. Rebeka je prostor. Rebeka je duh koji je taj prostor oblikovao. Rebeka je mrtva i uopšte se ne pojavljuje u filmu ali je zato glavna junakinja ovog filma.

Njeno napadno prisustvo u odsustvu podržano je opsesivnim i hladnim ponašanjem „dvorske dame“ prethodne supruge, domaćice zamka Manderlej, starije žene rigidnog stava, gospođe Denvers. Rebekin portret, soba, nameštaj, sve je netaknuto i evocira njenu dominantnu, hladnu i okrutnu ličnost, uticaj i značaj koji je imala. Sadašnja supruga je nešto sasvim drugačije, ona je naratorka romana u kome nije ni imenovana, romana koji se zove po osobi koja nije živa i o kojoj sve saznajemo od drugih, kao i posredstvom posledica koje je njeno ponašanje ostavilo na druge.

Gotski žanr, podjednako kroz literaturu i film, postoji i danas, izuzetno je protejski i popularan, pa je pominjanje Alfreda Hičkoka još jedan od načina omaža filmu koji sam nebrojeno puta gledala u detinjstvu, a Rebeka je jedna od prvih fikcionalnih junakinja koja me je potpuno opčinila, fikcija unutar fikcije, a stvarnija od svih junaka, osoba čiji portret u lepršavoj haljini sa šeširom dominara holom Manderleja. Još jedan od načina inferiorizovanja glavne junakinje dešava se i ovim posredstvom: na balu se druga supruga oblači kao žena na portretu.

Gotski žanr, najzad, nije smešten jedino u hronološki okvir, u 18. i 19. vek, već je izuzetno otporan na protok vremena i nove književne mode. Svi elementi istog, naročito velike, izmeštene kuće i naivne ili radoznale junakinje, oduvek su prisutni, a varijacije na temu su brojne. Ovaj roman, kao i drugi gotski romani, mogu evocirati i psihoanalitička tumačenja, teme sadizma, seksualne dominacije, ali i snažnu društvenu implikaciju: političku i pravnu potčinjenost žena. To se odnosilo na početke žanra, sredinom 18. veka, pred Francusku revoluciju. Mi ovde ne vidimo, bar ne eksplicitno, tu vrstu političke potčinjenosti druge supruge, ali njena inferiornost je izuzetno naglašena. Ona je devojka iz srednje klase koja se udaje za duplo starijeg aristokratu čije ubistvo supruge nju ne zgrožava već joj donosi olakšanje: ona tek tada spoznaje da je on voli više od Rebeke! Poređenja sa romanom Džejn Ejr Šarlote Bronte su opravdana ali nam se čini da je Džejn Ejr dominantnija junakinja. Ona na kraju romana kaže: I married him. Ne kaže: We married. Uzlazni hod na društvenoj lestvici, skrivena supruga, neka vrsta ženskog obrazovnog romana, sve to mogu biti zajedničke odlike ovih dela engleske književnosti.

Ana Arp

Ana Arp je autorka umetničkog projekta A.A.A. Jedna je od prvih u svetu koja je formu sajta počela da koristi kao mogućnost za oblikovanje sopstvenog umetničkog dela. Sadržaj na sajtu stvara autentičan jezik čiju je kombinatoriku omogućila savremena tehnologija koja iz dana u dan biva sve jači medijator između nas i umetnosti, nas i stvarnosti, menja nam život i uspostavlja nov način recepcije. Sadržaj sajta čine reči i slike koje tek zajedno, i u istom kontekstu posmatrane, nalik predmetima u kabinetu kurioziteta, tvore potpuno novu realnost, nov jezik, nov način da se stvari vide i dožive.