Pećinska umetnost i crteži bikova Pabla Pikasa

Ne podnosim ljude koji pričaju o lepoti. Šta je lepo? Slikarstvo se bavi problemima. Slike nisu ništa osim istraživanje i eksperiment. Nikada ne stvaram sliku kao umetničko delo. Sve je u istraživanju. Ja stalno istražujem, i u tom stalnom traženju postoji logičan razvoj.

Nepregledan ambis vremena prostire se između pećinskih slika nastalih pre osamnaest hiljada godina i litografija Pabla Pikasa starih šezdeset šest godina. Nalik mostu nad pomenutim ambisom, Pikasov ciklus od jedanaest litografija, kojima kao umetnik prelazi put od pune figuracije ka potpunoj apstrakciji, i to baš na primeru figure bika, pokazuje suštinsku odliku umetnosti: bezvremenost.

Prelazeći pomenuti put Pikaso kontrastira slike bikova iz Altamire, pećine na severu Španije, i Laska, pećine na jugu Francuske. Prva pomenuta pećina bila je otkrivena 1832. godine, druga, sasvim slučajno, 1940. Slike bikova u Altamiri stilski se značajno razlikuju od slika u pećini Lasko jer su stvarane sa više volumena, tehnikom koja ističe obla tela bizona, konja, jelena i drugih životinja koje je tadašnji čovek lovio. Za razliku od ciklusa iz Altamire, u pećini Lasko akcenat je na liniji pre nego na boji i volumenu. Ova, svakako vrlo uslovna podela, svedoči o vremenskoj distanci koja je postojala između nastajanja slika u pomenutim pećinama.

Prve faze (crteže) Pikasovog bika možemo stilski uporediti sa prikazima bikova iz Altamire. Bikovi u kasnijoj fazi Pikasovog ciklusa imaju oblik ostvaren sa nekoliko poteza, apstraktnom linijom koja  je više u funkciji nagoveštaja. U toj fazi Pikaso kao da parira pradavnom slikaru iz pećine Lasko. Ono što je starije u hronološkom smislu, u Pikasovom delu je mlađe i predstavlja završnu fazu. Tako se krug zatvara. Najstariji i najmlađi oblici umetnosti zapravo su istovetna forma. Svaki umetnik ponavlja prastare obrasce. Svaki umetnik kroz čin stvaranja, baš kao i pradavni čovek, spušta se u pećinu.

Ova likovna uobličenja nalaze se duboko u utrobi zemlje, na zidovima do kojih ne dopire svetlost. Tim prostorima nisu se kretale niti su tražile sklonište životinje koje je tadašnji slikar prikazao. Pećine u kojima su otkriveni crteži nisu bila ni staništa namenjena svakodnevnom životu. Čovek nije stvarao crteže na mokrom pećinskom kamenju da bi imao pred sobom prizore kojima bi se divio u časovima dokolice. Kontemplativno posmatranje slika navika je novijeg datuma koja podrazumeva odgovarajuće uslove kulture koje tadašnji čovek nije mogao imati. On je bio deo instinktivnog sveta i nije, kao danas, bio na vrhu piramide ishrane, već je bio plen, baš kao što su bile i životinje koje je predstavljao.

Pećina je prvi čovekov hram. Religijsku komponentu umetnosti od umetničke komponente religioznosti deli jedan potez linije. Religijska pretpostavka za nastanak pećinskih crteža izvesna je, ali ne i jedina kada je u pitanju objašnjenje porekla pradavne umetnosti. Ova dela istovremeno su i prva manifestacija čovekove volje za stvaranjem oblika, fiksiranjem stvarnosti i svog, još uvek nesređenog i magijskog načina poimanja sveta. Možemo samo da zamišljamo, i nikad sa dovoljno mašte, kako su izgledali procesi oslikavanja pećinskih zidova. Da li su bili deo magijskog rituala, simboličko obeležje kulta koji bi mogao biti povezan i sa primitivnim obredima žrtvovanja i sakaćenja?  Zašto je tadašnji čovek zalazio tako duboko u utrobu zemlje, šta je krio? Da li je slučajnost što je ulaz u pećinu na zapadnoj strani sveta odakle se vidi zalazak Sunca?

Dlan  je simbol stvaraoca a pećinski čovek potpisivao se dlanom. Unutar pećina ostali su mnogobrojni otisci ruku različitih veličina. Njihovi obrisi nisu na svakom mestu potpuni, anatomija pojedinih nepravilna je i svedoči o osakaćenim delovima tela. Homo sapiens, utiskujući dlanove o zidove pećina, sebe poima kao Homo fabera, čoveka koji stvara, čoveka koji svojim razumom i rukama polako uspeva da nadmudri, savlada i potčini svet oko sebe. Te ruke oblikovane su u okviru elementarne borbe za opstanak. Ona, kao što vidimo, nije isključivala stvaranje onoga što ćemo mi, mnogo milenijuma kasnije, nazivati umetnost.

Ciklus iz pećine Lasko odgovara periodu između 14000 i 13500 godine pre nove ere. Na zidovima pećine su, osim bikova, predstavljeni još i divlji konji, nosorozi i jeleni. Najimpresivnija prostorija pećine je sala bikova na čijim je neravnim zidovima predstavljeno šest bikova oblikovanih crnim konturama. Vazdušaste crvene površine oko njih stvaraju utisak reljefa. Crteži u Altamiri mlađeg su datuma, nastajali su 9500 godina pre nove ere. Zidove Altamire ukrašavaju bizoni, uglavnom nepokretni, zbijenog oblika. Zidove Laska ukrašavaju bikovi apstraktnog oblika i kao da se kreću u krdu, oni su predstavljeni linijom koja naglašava dinamiku.

Pikaso je inspirisan radovima najstarijih majstora. Od 5. decembra 1945. do 17. januara 1946. on stvara jedanaest litografija kojima predstavlja figuru bika u različitim formama: od potpune figuracije do krajnje apstrakcije. Predmet posmatranja je isti ali su linije kojima je životinja predočena drugačije. Ukoliko uporedimo prvu i poslednju predstavu videćemo razliku. U pitanju je analiza predstavljanja pojavnog sveta koji je, čini se, isti a, zapravo, uvek je drugačiji. Tu različitost uočava umetnost. U pitanju je još i disciplinovanje ruke i afirmacija oka. Šta drugo slikar i može da čini u naporu unapređivanja sopstvene veštine?

Prvi prikaz bika realistična je i uobičajena predstava životinje koja je, kao što vidimo, od umetnosti pećinskog doba, pa sve do umetnosti Egipta, Krita i ostatka mediteranskog sveta oduvek imala snažno simboličko značenje. Na trećoj litografiji delovi tela životinje ispresecani su na način na koji bi to jedan mesar učinio. Na šestoj litografiji glava bika svedena je na krug, rogovi su neprimetni. Na sedmoj i osmoj litografiji vidimo kako je trup bika znatno umanjen u odnosu na prethodne prikaze. Od devete do jedanaeste litografije prisustvujemo umanjenim i svedenim linijama koje su u funkciji nagoveštaja. Mi samo na osnovu prethodnih litografija, kao i vešto iscrtanih rogova, znamo da je reč o biku.

Iz faze u fazu Pikaso redukuje sadržaj svodeći pojavnu figuru na nekoliko linija. Umetnost po njemu i jeste niz redukovanja, o čemu najbolje svedoči i razvojni put kojim se kretao, prolazeći kroz mnoštvo faza koje su podrazumevale istraživanje oblika koji bi, iz godine u godinu, baš kao i u slučaju ovog ciklusa, bivali sve pojednostavljeniji. Pikaso nije otvoreno saopštavao šta figura bika za njega predstavlja. Njeno prisustvo može biti odraz patriotskog odnosa prema Španiji, njegovoj domovini. Ipak, bik nije samo simbol Španije, niti bi se Pikaso usudio da tako snažan simbolički potencijal životinje svede isključivo na tu relaciju. U kontekstu njegovog dela bik može predstavljati i brutalnost, snažnu požudu, nekontrolisanu seksualnu moć, ali i formu u kojoj su geometrijski oblici prave linije i kruga, oštrog i zaobljenog, muškog i ženskog usklađeni.

Citat: Ingo F. Valter, Pikaso, preveo Nikola Gradić, Taschen-IPS, Begorad, 2003.

Preporuke: Lascaux, Werner Herzog

Ana Arp

Ana Arp je autorka umetničkog projekta A.A.A. Jedna je od prvih u svetu koja je formu sajta počela da koristi kao mogućnost za oblikovanje sopstvenog umetničkog dela. Sadržaj na sajtu stvara autentičan jezik čiju je kombinatoriku omogućila savremena tehnologija koja iz dana u dan biva sve jači medijator između nas i umetnosti, nas i stvarnosti, menja nam život i uspostavlja nov način recepcije. Sadržaj sajta čine reči i slike koje tek zajedno, i u istom kontekstu posmatrane, nalik predmetima u kabinetu kurioziteta, tvore potpuno novu realnost, nov jezik, nov način da se stvari vide i dožive.